2.11.2008 18:34:00 | Höf.: Haraldur A. Haraldsson

Andleg og líkamleg líðan fólks á fjármálamörkuðum
Að undanförnu hefur orðið vart við mikla reiði í þjóðfélaginu, skiljanlega, en gæta verður þess að hengja ekki bakara fyrir smið. Í þessu tilviki almennt starfsfólk fjármálafyrirtækja fyrir að hafa starfað undir stjórnendum sem sumir hverjir misstu sig í dansi í kringum gullkálfinn.

Í þessari grein langar mig til að rifja upp könnun um líðan, vinnuumhverfi og heilsu starfsfólks á fjármálamörkuðum sem gerð var árið 2001. Með því er ég vekja athygli á að þessi starfshópur, sem hefur það m.a. að markmiði að hámarka eignir skjólstæðinga sinna samkvæmt bestu sannfæringu, vinnur í mjög krefjandi vinnuumhverfi, undir miklu álagi og streitu sem kemur niður á líðan þess og heilsufari, e.t.v. vegna þess að það tekur starf sitt alvarlega. Ekki er sanngjarnt að treysta starfsfólkinu fyllilega þegar vel gengur en hella sér yfir einstaka starfsmann þegar illa fer.

Líðan, vinnuumhverfi og heilsufar kannað
Árið er 2001 og verðbréfamarkaðir ung starfsgrein á Íslandi. Orðræðan í þjóðfélaginu er sú að innan þessa geira starfi fólk undir miklu andlegu álagi, þar sem í starfinu felst að vera ráðgefandi um ákvarðanir á fjármagni viðskipavina sinna eða vera með eigur þeirra í fjárvörslu og taka að einhverju leyti sjálfstæðar ákvarðanir um hvernig best sé að ávaxta féð.

Þá eins og nú höfðu ytri aðstæður, eins og þróun hlutabréfa- eða gjaldeyrismarkaða, þau áhrif að ekki var fyrirséð hvort ákvarðanirnar voru réttar eða rangar fyrr en síðar. Orðræðan var einnig sú að starfsgreinin væri uppfull af ungu, vel menntuðu fólki, en vegna mikils álags væru líkur á því að það brynni fljótt út í starfi og að starfsmannvelta fjármálafyrirtækjanna væri þar af leiðandi há.

Til að kanna líðan, vinnuumhverfi og heilsu þessa hóps, sem ekki hafði verið gert áður hér á landi, var spurningarlisti lagður fyrir þá sem unnu annars vegar á mörkuðum/viðskiptastofu og hins vegar við eignastýringu þriggja stærstu fjármálafyrirtækjanna sem voru starfandi í júní 2001. Svarhlutfall var 87%.

Mánuðina áður en spurningarlistinn var lagður fyrir höfðu verið miklar sveiflur bæði á gjaldeyris- og hlutabréfamörkuðum og því mátti gera ráð fyrir að niðurstöðurnar endurspegluðu mikið álag.

Niðurstöður á sínum tíma voru sláandi bæði varðandi aldursskiptingu og andlega og líkamlega líðan starfsfólksins. Rétt tæp 60% starfsmanna voru á aldrinum 21–30 ára og einungis 4% voru 41 árs og eldri. Aðeins 6% höfðu unnið 6 ár eða lengur hjá því fyrirtæki sem þau störfuðu hjá þegar spurningalistinn var lagður fyrir og tæp 60% höfðu einungis unnið samfellt í tæp tvö ár hjá verðbréfafyrirtækjum.

Fimmtungur starfsfólks hafði verki fyrir brjósti
Þar sem gert er ráð fyrir því að störf fólks í fjármálafyrirtækjum séu fremur bundin við andlegt álag en líkamlegt voru nokkur sállíkamleg einkenni skoðuð sérstaklega. Athygli vakti að 21% starfsfólks (ath. að 96% voru undir fertugu) hafði fundið verk fyrir brjósti eða hjarta, sem gefur sterka vísbendingu um streitu. Karlar voru líklegri til að finna fyrir brjóst- eða hjartaverk en konur og heldur fleiri yfirmenn en sérfræðingar. Tæplega helmingur starfsmanna hafði fengið kvíðaköst á undanförnum 12 mánuðum og voru konurnar þrisvar sinnum líklegri til að fá kvíðaköst en karlkyns samstarfsmenn þeirra. Þá höfðu um 65% starfsfólks fundið fyrir áhyggjum og dapurleika og helmingur átt við svefnleysi að stríða að einhverju marki (sjá töflu aftast í skjalinu).

Að horfa á tapið tikka inn
Síðar sama ár tók ég viðtöl við nokkra starfsmenn til að fá betri innsýn í líðan þeirra og vinnuskipulag og var hvort tveggja, könnunin og viðtölin, hluti af BA-verkefni mínu. Þegar ég spurði út í streitu og álag sagði einn starfsmannanna: „Ja, mesta álagið er þegar þú bara stendur fyrir framan skjáinn og horfir á tapið tikka inn [...] Þegar verst er geta það verið einhverjir tugir milljóna.“ Annar sagði: „Þegar þú ert í þessum geira þarftu að vera að taka ákvarðanir allan daginn. Það er alltaf eitthvað að gerast og þú ert alltaf að ákveða hvað þú eigir að gera.“ Sá þriðji sagði: „...en allir fjárfestar á markaðnum eru náttúrulega brjálaðir...kenna okkur um auðvitað [...] Í rauninni getur enginn sagt fyrir um þetta og sérfræðingar úti alveg eins og hér heima voru með stórar yfirlýsingar.“

Um það hvernig gengi að ráða við álagið lýsti einn starfsmanna því svona: „Svo eitt kvöldið þegar ég kom heim náði ég ekki andanum, sem er bara álag [...] Líkaminn var náttúrulega búinn að gefa alls konar viðvaranir, sem maður hlustaði bara ekki á. Ég var oft búin að finna fyrir því að ég var stundum að springa, þannig að ég þurfti bara að fara út í bíl í hádeginu, bara keyra, bara sko til að springa ekki.“

Hafi líðanin verið slæm árið 2001 þá má gera ráð fyrir að hún sé mun verri nú þegar sveiflur eru ekki bara á mörkuðum heldur algjört hrun. Verum þess meðvituð að beina reiðinni ekki að einstökum þjónustufulltrúum eða þeim einstaklingi á verðbréfamarkaði sem reyndi að gera sitt besta í umhverfi sem ég held að enginn einn hafi haft yfirsýn yfir.

Sjá graf:


Hildur Friðriksdóttir
Höfundur er félagsfræðingur og forstöðumaður Rannsóknastofnunar í hjúkrunarfræði.