Út er komin reglugerð nr. 920/2006 um skipulag og framkvæmd vinnuverndarstarfs. Reglugerðarinnar hefur verið beðið með nokkurri eftirvæntingu þar sem í henni er að finna nánari útfærslu á XI. kafla laga nr. 46/1980 um aðbúnað, hollustuhætti og öryggi á vinnustöðum. Kafli XI. sem ber heitið „Áhættumat, heilsuvernd og heilsufarsskoðanir” kom inn í vinnuverndarlöggjöfina árið 2003 til fullnustu tilskipunar Evrópusambandsins (Directive 89/391/EEC).

Áhættumat

Það sem mestu skiptir í uppfærslu laganna og reglugerðinni er tvímælalaust krafan um áhættumat en það hefur verið skilgreint sem ,,Kerfisbundin leit að áhættuþáttum í vinnuumhverfinu og mat á líkum á því að starfsmaður verði fyrir heilsutjóni.” (Inghildur Einarsdóttir, erindi flutt á fundi 11. nóvember 2006). Krafan um áhættumat endurspeglar mun nútímalegri nálgun í öryggismálum en áður. Hugsunin er sú að atvinnurekandi taki ábyrgð á eigin öryggismálum með greiningu áhættu, úrbótum og eftirfylgni. Til að áhættumat skili árangri er mikilvægt að nýta þekkingu þeirra sem vinna störfin sem í hlut eiga, við að greina áhættur. Starfsmenn eru að auki mun líklegri til að samþykkja úrbætur ef þeir eru þátttakendur í ákvarðanatökuferlinu en ef fyrirmælum er beint til þeirra ,,ofan frá”.

Í stuttu máli má segja að í stað fyrirmæla í formi reglugerða sem fylgt var eftir með eftirlitsferðum starfsmanna Vinnueftirlitsins eru fyrirtæki komin með skýra eigin ábyrgð á öryggismálum og eigið eftirlit. Sé áhættugreining rétt framkvæmd getur hún tekið á mörgum atriðum sem snerta verklag starfsmanna og hættum í umhverfi þeirra á meðan eftirlit opinberra aðila snýr oft frekar að skoðunum á vélum, tækjum, búnaði, húsnæði og því um líkt m.t.t. til krafna sem settar eru fram í reglugerðum.

Gott dæmi til að skýra þennan mun á hlutverki aðila er úttekt eftirlitsaðila á körfubíl annars vegar og áhættugreining fyrirtækis hins vegar.

Eftirlitsaðilinn myndi skoða bílinn, körfuna, stjórnbúnaðinn o.þ.u.l. og kanna t.d. málmþreytu, slit og hvort hlutir standist kröfur m.t.t. til reglugerða og opinberra krafna.

Í áhættugreiningu væri sjónum hins vegar meira beint að öryggi starfsmanna og þá velt upp t.d. möguleikum á slysum eða óhöppum vegna rafmagns, umferðar, mikils vinds, fallandi hluta svo sem verkfæra, ljósapera eða annarra hluta sem meðhöndlaðir eru af körfumanni, bilunum í búnaði, o.s.frv. Síðan væru mögulegar úrbætur, eins og t.d. þjálfun starfsmanna, aðvörunarljós á körfubíl, ljósavagnar, takmörkun á heimild til vinnu í vondum veðrum, persónuhlífar starfsmanna o.s.frv, metnar til að leita leiða til að draga úr líkum á mögulegum óhöppum. Það gefur auga leið að áhættugreiningin er mun áhrifaríkari leið til að koma í veg fyrir slys og í raun forsenda þess að hægt sé að bregðast við á fyrirbyggjandi hátt þ.e. áður en slys eiga sér stað auk þess sem hún gerir atvinnurekandann ábyrgan og starfsmenn hans mun meðvitaðri um áhættur eigin starfa.

Viðurkenndir þjónustuaðilar

Stjórnendur fyrirtækja og einyrkjar hafa margir talið áhættugreiningar til sérfræðivinnu og telja eðlilegt að leita eftir ráðgjöf út fyrir fyrirtækið til að uppfylla kröfuna um áhættugreiningar starfa. Reglugerðin gerir reyndar ráð fyrir þessari stöðu og í 2. grein reglugerðarinnar segir: „Þegar gerð áætlunar um öryggi og heilbrigði á vinnustað, krefst færni sem atvinnurekandi eða starfsmenn hans hafa ekki yfir að ráða skal atvinnurekandi fá til liðs við sig þjónustuaðila sem hlotið hefur viðurkenningu Vinnueftirlits ríkisins til þeirra starfa.” Þessi hugmyndafræði á rætur að rekja til Norðurlandanna og þá sérstaklega Danmerkur og var danska fyrirkomulagið ein helsta fyrirmynd Vinnueftirlitsins. Reyndar hafa danir ákveðið að leggja þessa skipan mála niður „Í Danmörku var þess áður krafist að öll fyrirtæki og stofnanir hefðu samning við eða kæmu á fót viðurkenndri þjónustu á sviði öryggis og heilbrigðis á vinnustöðum. Þjónustuaðilar (bedriftshelsetjenesten, BHT) urðu að fá vottun DANAK (Danmarks nationale akkrediteringsorgan) http://webtool.danak.dk/Plone. Haustið 2006 voru þessar reglur í endurskoðun og ákveðið var að þessari vottun yrði hætt.” (Hólmfríður K. Gunnarsdóttir, janúar 2007)

Vinnueftirlitið skilgreinir síðan nokkra þjónustuflokka sem eru: Heildstæð þjónusta, andlegir og félagslegir áhættuþættir, líkamlegir áhættuþættir og öryggi, slysahætta og efnamengun á vinnustöðum. Tilgangur þessara krafna er nokkuð augljós þ.e. að tryggja, eins og kostur er að fagfólk komi að fyrirtækjaráðgjöf um öryggis- og heilbrigðismál. Traust manna til viðurkenndra fyrirtækja á listanum mun vafalítið aukast en hins vegar er ekki að sjá að það hafi afleiðingar að skipta við aðila sem ekki eru viðurkenndir. Margir eru starfandi á markaðnum sem ekki hafa hlotið viðurkenningu en bjóða ráðgjöf og þjónustu á þessum sviðum á grundvelli menntunar sinnar og reynslu eingöngu. Þessi krafa er ólík því sem almennt gildir um sérfræðiráðgjöf sama hvaða nafni hún nefnist og spurning hvort þörf sé fyrir hana. Atvinnurekandi er fyrst og síðast ábyrgur fyrir sínum málum og hlýtur að velja sér til ráðgjafar þá sem hann treystir og telur hæfa hvort sem þeir hafa viðurkenningu Vinnueftirlitsins eða ekki.

Tilkynningar vinnuslysa

„Samkvæmt lögum nr. 46/1980 og grein 34. gr. reglugerðar nr. 920/2006 um tilkynningar vinnuslysa skal atvinnurekandi án ástæðulausrar tafar tilkynna Vinnueftirlitinu um öll slys þar sem starfsmaður deyr eða verður óvinnufær í a.m.k. einn dag auk slysdagsins. ...” Við lauslega skimun á lögum og reglum er ekki að sjá að gerð sé krafa um tilkynningar „næstum því slysa” sem þýðir að ef vinnupallur á byggingarvinnusvæði hrynur þá þarf ekki að tilkynna um það á meðan tilkynna þarf um starfsmann sem mistígur sig á jafnsléttu og er frá vinnu í einn dag eða meira. Margir myndu telja fyrra tilvikið mun alvarlegra og spurning hvort ekki vanti mikilvægar upplýsingar inn í þann upplýsingabanka sem skapast þegar einungis þarf að tilkynna um fjarveruslys. Í verklýsingu VL9 frá Neytendasstofu þar sem fjallað er um skráningu tilvika hættu – og neyðaraástands vegna rafmagns segir: „Skýrslu um öll óhöpp skal senda Neytendastofu þegar í stað, en um hættutilvik og varasamt ástand eigi sjaldnar en árlega.” Fleiri dæmi mætti taka um tilkynningaskyldu næstum því slysa og óhappa. Þannig er í RIDDOR (Reporting of Injuries, Diseases and Dangerous Occurrences Regulations) þ.e. bresku reglugerðinni um tilkynningu vinnuslysa sem tók gildi 1. apríl 1996 gerð krafa um tilkynningu slysa, atvinnusjúkdóma og hættutilvika. Í RIDDOR eru gefin upp 21 viðmið um hættutilvik og að auki eru þar mun nákvæmari skilgreiningar á því hvað flokkast sem slys og hvað sem vinnutengd veikindi. Það hvort óhapp er skilgreint sem vinnuslys eða ekki er alls ekki alltaf ljóst. Sérstaklega þegar tekið er mið af því að Tryggingastofnun ríkisins skilgreinir vinnuslys ekki með sama hætti og Vinnueftirlitið. Að mati undirritaðs mætti Vinnueftirlit ríkisins gefa út mun skýrari skilgreiningar á vinnuslysum, vinnutengdum veikindum og hættutilvikum til að auðvelda atvinnurekendum að flokka slík tilvik og hafa þá möguleika á réttmætari samanburði við önnur íslensk fyrirtæki en er reyndin í dag.

Skyldur og ábyrgð öryggistrúnaðarmanna

Kaflar II-VII í hinni nýju reglugerð byggja að stærstum hluta á reglugerð um Heilbrigðis- og öryggissarfsemi innan fyrirtækja (77/1982) sem felld hefur verið úr gildi.

Eins og í eldri reglugerðinni er öryggistrúnaðarmanni tryggð aðkoma að öryggismálum fyrirtækis á mjög sjálfstæðum grundvelli m.a. með ákvæðum kjarasamninga um vernd í starfi. Félagslegum trúnaðarmönnum ber að sjá um framkvæmd kosninga sem skal vera skrifleg (krafa sem stingur í augun nú á tímum rafrænna kosninga). Öryggistrúnaðarmaður er kjörinn af starfsmönnum og er stjórnendum fyrirtækis óheimil þátttaka í kosningunni. Þessi útfærsla á að tryggja að ekki veljast dilliskott til þessara starfa og undirstrikar hversu löggjafinn leggur mikla áherslu á að öryggistrúnaðarmenn geti nálgast öryggismál fyrirtækis óbundnir af hagsmunum atvinnurekanda.

Samkvæmt 9. gr. reglnanna eru öryggistrúnaðarmenn og öryggisverðir (tilnefndur fulltrúi atvinnurekanda) bundnir þagnarskyldu varðandi upplýsingar sem þeir öðlast við störf sín ef þau snerta persónulega hagi starfsmanna, tæknibúnað, framleiðsluhætti og viðskiptahagsmuni fyrirtækis sem verður að teljast eðlileg krafa.

Þessu til viðbótar er þeim óheimilt að láta óviðkomandi aðila í té afrit eða upplýsingar um innihald skýrslna um vinnuslys eða atvinnusjúkdóma. Frávik frá þagnarskyldu er heimilt sé slíkt frávik talið nauðsynlegt til að vara samstarfsmenn eða stjórnendur við enda liggi fyrir samþykki slasaða. Þessi krafa, þröngt túlkuð, getur vart talist heppileg með tilliti til slysaforvarna. Íslensk fyrirtæki eru almennt smá og tíðni slysa það lág að erfitt getur verið fyrir stjórnendur og starfsmenn að átta sig á þeim hættum sem fylgir störfum í fyrirtækjum. Ýmsir starfshópar sem vinna áhættusöm störf telja upplýsingar um slys mikilvægar til að læra af og ganga eftir þeim sbr. rafiðnaðarmenn. Almennt eru ábyrgðarmenn öryggismála hjá fyrirtækjum mjög jákvæðir að miðla af reynslu sinni varðandi öryggismál og upplýsingar um eðli og orsakir slysa eru þar engar undantekningar. Spurningin er hvort þessi þagnarskylda bindi hendur þeirra. Það að þessi grein missir marks verður ennþá ljósara þegar horft er til þess að samstarfsmenn slasaðra vita að öllu jöfnu um slysin og ræða þau opinskátt sín á milli sem og við utanaðkomandi aðila telji þeir ástæðu til. Eins má benda á að fjölmiðlar segja frá orsökum slysa óháð því hvers eðlis slysin eru og dómstólar birta, á heimasíðum sínum, upplýsingar um slys með nöfnum og kennitölum slasaðra og annara er hlut eiga að máli.

Trúnaðarkrafan sem birtist í gr. 83. í lögum nr. 46/1980 um aðbúnað, hollustuhætti og öryggi á vinnustöðum er mun athyglisverðari en samkvæmt henni er starfsmönnum Vinnueftirlitsins óheimilt að upplýsa um að eftirlitsferð sé gerð vegna umkvörtunar. Hugmyndin á bak við þessa lagagrein er að öllum líkindum sú að vernda starfsmenn sem sjá ástæðu til að gera athugasemdir við vinnuaðstæður og/eða stjórnun yfirmanna sinna, fyrir neikvæðum viðbrögðum þeirra, mögulegu einelti og jafnvel uppsögnum. Þessi lagagrein er þó lítils virði sé litið á 23. gr. reglnanna um skyldur starfsmanna en samkvæmt henni ber starfsmanni skylda til að koma ábendingum um slysa- eða sjúkdómahættu „til atvinnurekanda og/eða fulltrúa hans ... og öryggistrúnaðarmanns.” Mun eðlilegra hefði verið að skylda starfsmanninn til að beina slíkum ábendingum til öryggistrúnaðarmanns eingöngu sem síðan tæki málið í þann farveg sem reglugerðin gerir ráð fyrir án þess að upplýsa um nafn starfsmanns. Eins mætti krafan (þar sem henni verður við komið) um nafnleynd þeirra sem beina kvörtunum til öryggistrúnaðarmanna vera skýrari í reglugerðinni.