28.2.2007 20:00:00 | Höf.: Haraldur A. Haraldsson

Lýðheilsurannsóknir á heimsmælikvarða - Viðtal við Unni A. Valdimarsdóttur forstöðumann og dósents í lýðheilsuvísindum
Viðtal við Unni A. Valdimarsdóttur birtist í Fréttablaðinu laugardaginn 17. febrúar 2007. Sigurður Þór Salvarsson blaðamaður ræddi við hana.

Lýðheilsuvísindi eru vísindagrein sem gegnir stöðugt mikilvægara hlutverki í nútímasamfélagi. Innan hennar leita menn svara við mikilvægum spurningum svo sem: Hvernig er heilsan? Af hverju líður okkur svona? Hvernig getur okkur liðið betur? Í gær hleypti Háskóli Íslands af stokkunum sérstakri miðstöð í lýðheilsuvísindum sem býður upp á nám og rannsóknir á þessu sviði.

Forstöðumaður og dósent við hina nýju miðstöð í lýðheilsuvísindum er dr. Unnur A. Valdimarsdóttir og að hennar sögn verður þar boðið upp á þverfræðilegt meistara- og doktorsnám frá og með næsta hausti. "Markmið er að nemendur í lýðheilsuvísindum við Háskóla Íslands fái tækifæri til að vinna að rannsóknum á heimsmælikvarða og geti birt niðurstöður sínar í virtustu rannsóknartímaritum heims á þessu sviði."

Gert er ráð fyrir að um tuttugu meistaraprófsnemar stundi nám og rannsóknir við miðstöðina árlega og þar verði jafnframt fimm til sex doktorsnemar að staðaldri.

Undirstaða forvarna og heilsueflingar

Unnur segir að með markvissum rannsóknaraðferðum geti lýðheilsuvísindin fundið áhrifavalda heilbrigðis og þannig skapað þekkingargrunn sem nauðsynlegur sé til stefnumótunar forvarna og heilsueflingar. "Hugtakið lýðheilsuvísindi felur í raun í sér vísindastarf, stjórnmál og forvarnir," segir hún.

Með því á hún við að sjálft námið og þær rannsóknir sem nemar vinna að snúist um að skapa þekkingu um lýðheilsu og hvað hefur áhrif á almennt heilsufar fólks. "Stjórnmálamenn og aðrir sem vinna að stefnumótun heilsuverndar taka síðan ákvarðanir í ljósi þessarar þekkingar um hugsanlegar forvarnir."

Sem dæmi um slíkt ferli nefnir Unnur að rannsóknaraðferðir lýðheilsuvísinda leiddu meðal annars til þess að skaðsemi reykinga var uppgötvuð fyrir einum fimmtíu árum; enn fremur tókst að draga verulega úr tíðni vöggudauða á tíunda áratug síðustu aldar með einfaldri lýðheilsuherferð: "Back to sleep!" ("Barn skal sofa á bakinu!").

Fyrsta doktorsverkefnið hafið

Rannsóknarstarf við miðstöðina verður meðal annars unnið í samvinnu við opinberar stofnanir hérlendis, sem í gegnum tíðina hafa safnað gögnum um heilsufar Íslendinga. "Við erum í viðræðum við stofnanir á borð við Hjartavernd, Krabbameinsfélagið, Vinnueftirlitið og Lýðheilsustöð en við höfum þegar gengið frá slíkum samningum við Land-læknisembættið en þar eru til að mynda margvísleg gögn um sjúkrahúsvist og lyfjanotkun Íslendinga," segir Unnur.

Upp úr þessum gögnum vonast hún til að nemendur geti síðan unnið vísindarannsóknir, bæði doktors- og meistaranámsverkefni eins og gert er í nágrannalöndunum. "Og það er gaman að segja frá því að fyrsta doktorsverkefnið af þessum toga er þegar komið af stað hjá okkur en það er rannsókn byggð á lyfjgagnagrunninum um geðlyfjanotkun barna og unglinga, áhrifaþáttum hennar og afleiðingum. Þetta er dæmi um verkefni sem við komum til með að vinna."

Umhverfisógnir og breyttur lífsstíll

Og Unnur nefnir ýmis önnur dæmi um verkefni sem nauðsynlegt er að vinna að og fá svör við margvíslegum spurningum þeim tengdum. "Tækniþróun samfélagsins tekur örum breytingum, nýjar umhverfisógnir steðja að okkur, breyttur lífsstíll og öldrun þjóðarinnar eru þættir sem kalla á ný svör við því hvernig hægt er að viðhalda heilsu og lífsgæðum þjóðarinnar. Hver eru til dæmis áhrif aukinnar kyrrsetu barna og rítalínsnotkunar á heilsu þeirra á fullorðinsárum? Veldur svifrykið okkur óbætanlegum skaða og hvernig viðhöldum við lífsgæðum í ellinni? Aukin tíðni sjúkdóma og örorku krefst þess einnig að við leitum svara við því hvað veldur og hvernig hægt sé að bæta líf þessa fólks svo það geti aftur tekið virkan þátt í samfélaginu."

Samstarf við erlenda skóla

Auk samstarfssamninga við stofnanir mun nám í lýðheilsuvísindum byggjast á góðu samstarfi við erlenda háskóla og rannsóknarstofnanir. Þannig hefur að sögn Unnar þegar verið gengið frá viljayfirlýsingu um samvinnu við Karolinska Institutet í Stokkhólmi og samningar við faraldsfræðideild Harvard School of Public Health í Boston og University of Minnesota eru í smíðum. "Samningurinn við minn gamla vinnustað Karolinska snýst um að hann verður okkur innan handar við mótun námsins, við fáum þaðan gestaprófessora og nemendum hér býðst að fara þangað út til að taka námskeið sem ekki verður hægt að taka hér heima. Og við vonumst til að ganga frá sams konar samningum við hina skólana og kannski fleiri innan tíðar."

Áhersla á hina vísindalegu aðferð

Við undirbúning þessarar nýju námsbrautar segir Unnur að mikil áhersla hafi verið lögð á að námið yrði þverfræðilegt. Markmiðið er að það verði vettvangur fagfólks með fjölbreyttan fræðabakgrunn sem vill nema fyrsta flokks rannsóknaraðferðir til að svara spurningum úr lífi sínu og starfi. "Við viljum að þetta nám verði öllum aðgengilegt, sama hvaða menntunarbakgrunn fólk hefur. Þess vegna er námið skipulagt af fulltrúum frá öllum deildum Háskólans og í raun geta nemendur útskrifast með meistaragráðu eða doktorsgráðu í lýðheilsuvísindum frá hvaða deild háskólans sem er."

Hún nefnir enn fremur að námið verði fyrst og fremst bundið við vísindastarf. "Kjarninn verður verklag í vísindum, aðferðafræði og hin vísindalega aðferð. Við munum leggja mikla áherslu á að rannsóknir okkar verði eins vel úr garði gerðar og nokkur kostur er."

Samvinna vísinda og atvinnulífs

Unnur segist þegar hafa orðið vör við mikinn áhuga á þessari nýju námsbraut og á aðallega von á tvenns konar nemendum í námið. "Annars vegar þeim sem koma frá hinum ýmsu stofnunum samfélagsins og vilja auka við þekkingu sína, eru hugsanlega að safna gögnum og vilja nota þau í verkefnum sínum. Síðan á ég líka von á nemum sem vilja nema aðferðafræði og lýðheilsuvísindi sem slík."

Þessum nemum er ætlunin að bjóða upp á að vinna úr gögnum til dæmis frá landlæknisembættinu og embættið fær í staðinn skýrslur og niðurstöður rannsókna sem það getur síðan notað til að gefa stjórnvöldum ráð um aðgerðir á sviði lýðheilsu.

"Ég tel að námsbraut sem þessi geti orðið dæmi um góða samvinnu milli vísinda og atvinnulífs og held að þetta sé mjög hagnýtt nám fyrir þá sem vilja taka þátt í stefnumótun forvarna og heilsuverndar," segir Unnur A. Valdimarsdóttir, dósent og forstöðumaður miðstöðvar í lýðheilsufræðum við Háskóla Íslands.

Vísindamaðurinn

Unnur Anna Valdimarsdóttir er fædd í Ólafsfirði árið 1972 og lauk stúdentsprófi frá Menntaskólanum á Akureyri árið 1992. Hún lauk BA-prófi í sálfræði frá félagsvísindadeild Háskóla Íslands árið 1996 en hélt að því loknu til Svíþjóðar þar sem hún lagði stund á framhaldsnám við Karolinska Institutet í Stokkhólmi.

Hóf doktorsnám við Karolinska árið 1998 og lauk því árið 2003. Doktorsrannsókn hennar, The loss of a husband to cancer, additional and avoidable psychological traumata, fjallaði einkum um þau áhrif sem streita vegna alvarlegra áfalla svo sem ástvinamissis, getur haft á heilsu fólks, sálfræðilegar og líkamlegar afleiðingar slíkra áfalla.

Að doktorsnámi loknu hóf dr. Unnur störf við faraldsfræðideild Karolinska hvort tveggja á sviði kennslu og vísindarannsókna. Hún var síðan ráðin dósent og forstöðumaður Miðstöðvar Háskóla Íslands í lýðheilsufræði (Centre of Public Health Sciences) í byrjun þessa árs.

Unnur er gift Pétri Hafliða Marteinssyni og eiga þau eina dóttur, Lilju Hugrúnu.